Biłgoraj, dnia 03.12.2008r.

I. Sieć NATURA 2000

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest wyznaczana na europejskim terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej w celu ochrony siedlisk przyrodniczych i gatunków roślin i zwierząt zagrożonych wyginięciem. Polska, w ramach procesu integracji z Unią Europejską, została zobowiązana do wyznaczenia na swoim terytorium sieci obszarów Natura 2000 na podstawie kryteriów określonych dla wszystkich krajów członkowskich. Kryteria te określają podstawowe akta prawa międzynarodowego obowiązującymi w Unii Europejskiej, jakimi są dyrektywy. Do zawartych w nich uregulowań muszą być dostosowane przepisy krajowe. Ochrony przyrody pośrednio dotyczą unormowania kilku dyrektyw (np. związanych z gospodarką wodną, odpadami, rolnictwem itp.), jednak dwie z nich w całości poświęcone są temu zagadnieniu. Pierwsza z nich znana jest pod potoczną nazwą: Dyrektywa Ptasia, a w przypadku drugiej popularnie funkcjonują dwa określające ją terminy: Dyrektywa Habitatowa, lub Dyrektywa Siedliskowa. Sieć NATURA 2000 jest konstruowana i będzie funkcjonować w oparciu właśnie o te dwa akty prawne.

Pojęcie oraz zasady tworzenia sieci NATURA 2000 wprowadza Dyrektywa Siedliskowa, jednak część unormowań (dotyczących zasad wybierania do ochrony siedlisk ważnych dla ptaków) jest także zawarta w Dyrektywie Ptasiej. Zgodnie z tekstem Dyrektywy Siedliskowej UE, NATURA 2000 to spójna Europejska Sieć Ekologiczna obejmująca:

• Specjalne obszary ochrony (SOO) tworzone dla ochrony:
  • - siedlisk naturalnych,
  • - siedlisk gatunków roślin i zwierząt,
• Obszary specjalnej ochrony (OSO) tworzone w ramach Dyrektywy Ptasiej dla ochrony siedlisk ptaków,

połączone w miarę możliwości fragmentami krajobrazu zagospodarowanymi w sposób umożliwiający migrację, rozprzestrzenianie i wymianę genetyczną gatunków. Sieć ma w każdym państwie członkowskim UE obejmować obszary proporcjonalnie do reprezentacji na jego terytorium siedlisk naturalnych i siedlisk gatunków wskazanych w Dyrektywie Siedliskowej do objęcia tą formą ochrony.
Każdy kraj sam przygotowuje propozycję sieci na jego terytorium. Wyznaczanie OSO następuje na podstawie Dyrektywy Ptasiej, a ustalanie listy proponowanych SOO następuje na podstawie kryteriów określonych w załączniku III do Dyrektywy Siedliskowej. Ważne jest to, iż kryteria te mają wyłącznie charakter przyrodniczy - ocenia się więc stan obszaru, zagrożenia, stopień izolacji, wartość dla zachowania gatunku lub typu siedliska w skali globalnej itp. W tym przypadku jakiekolwiek uwarunkowania ekonomiczne nie są brane pod uwagę. Potrzeba ochrony przyrody została uznana za nadrzędną.

Komisja Unii Europejskiej, w porozumieniu z zainteresowanymi krajami, ustala ostateczną listę obszarów o znaczeniu wspólnotowym (OZW), które wejdą w skład sieci. Dla zatwierdzonych elementów sieci opracowuje się priorytety ochrony, ustala konieczne działania ochronne, a w miarę potrzeby także tworzy palny ochrony. Wyznaczaniu obszarów do ochrony, a następnie ustalaniu zasad ochrony, powinny towarzyszyć konsultacje społeczne. Kraje są odpowiedzialne za zachowanie na obszarach wchodzących w skład sieci chronionych walorów w stanie niepogorszonym. Jeśli kraj nie proponuje włączenia do sieci obszarów, które na to zasługują, Dyrektywa przewiduje procedurę wymuszenia ochrony przez Komisję UE.
Ochrona obszaru w ramach sieci NATURA 2000 nie wyklucza jego gospodarczego wykorzystania. Jednakże każdy plan lub przedsięwzięcie, które może w istotny sposób oddziaływać na obiekt wchodzący w skład sieci, musi podlegać ocenie oddziaływania jego skutków na ochronę obiektu. Zgoda na działania szkodzące obiektowi może być wyrażona wyłącznie w określonych przypadkach i pod warunkiem zrekompensowania szkód w innym miejscu (w celu zapewnienia spójności sieci).

Kraje członkowskie będą współfinansować ochronę obszarów NATURY 2000. Dyrektywa zawiera zasady tego finansowania. Będą do tego celu wykorzystywane różne narzędzia finansowe Unii. Stan chronionych siedlisk i gatunków, a także sytuacja na obszarach wchodzących w skład sieci, muszą być monitorowane. Dyrektywa przewiduje również procedurę rezygnacji z uznawania danego obszaru za ostoję wchodzącą w skład sieci, jeśli na skutek naturalnych procesów utraci chronione wartości.

I.1. Dyrektywa Ptasia

Właściwa nazwa, to: "Dyrektywa 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikich ptaków". Jej postanowienia dotyczą:

• Pod względem taksonomicznym: wszystkich gatunków ptaków naturalnie występujących w stanie dzikim;
• Pod względem rzeczowym: ptaków, ich jaj, gniazd oraz siedlisk;
• Pod względem funkcjonalnym: ochrony, gospodarowania, regulowania liczebności oraz wykorzystania;
• Pod względem terytorialnym: europejskich terytoriów państw członkowskich Unii, za wyjątkiem Grenlandii.

Głównym celem tej Dyrektywy jest utrzymanie (lub dostosowanie) populacji gatunków ptaków na poziomie odpowiadającym wymaganiom ekologicznym, naukowym i kulturowym. Przy czym przy osiąganiu tego celu nakazuje ona uwzględnianie wymagań ekonomicznych i rekreacyjnych (pod tym ostatnim pojęciem kryje się przede wszystkim łowiectwo).

Chociaż Dyrektywa Ptasia nakazuje ochronę wszystkich ptaków, różnicuje rygory ochronne w zależności od stanu populacji poszczególnych gatunków. Wskazuje zarówno taksony, które powinny być otoczone specjalnie troskliwą opieką, jak i takie, na które można pod pewnymi warunkami polować.

Dyrektywa ta opisuje minimalny standard ochrony ptaków na terenach należących do państw Unii. Jednakże każde państwo może wprowadzać u siebie ostrzejsze metody ochrony. Dyrektywa uwzględnia także możliwość nadzwyczajnych odstępstw od nałożonych przez nią rygorów ochronnych.

Dyrektywa Ptasia nie określa sankcji za nieprzestrzeganie jej postanowień. Nie wskazuje także źródeł finansowania nakazanych przez nią działań. Nie podaje również bardziej szczegółowych zasad obejmowania siedlisk ptaków ochroną. Jednakże znaczna część tych braków została uzupełniona przez kolejną dyrektywę przyrodniczą - Dyrektywę Siedliskową. Oba te akty są ze sobą silnie powiązane i praktycznie nie można ich rozpatrywać z osobna.

I.2. Dyrektywa Siedliskowa.

Właściwa nazwa to: "Dyrektywa 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory". Dyrektywa ta została przyjęta kilkanaście lat po Dyrektywie Ptasiej i jest od niej bardziej szczegółowa oraz reguluje więcej zagadnień. Podobnie jak w przypadku Dyrektywy Ptasiej, ważnym uzupełnieniem przepisów Dyrektywy Siedliskowej są jej załączniki. Określa ona:

1. Ochronę siedlisk poprzez utworzenie sieci NATURA 2000 oraz powiązanie z Dyrektywą Ptasią - ochrona siedlisk ptaków, nakazana przez Dyrektywę Ptasią, ma być realizowana w ramach sieci NATURA 2000. Dyrektywa ustanawia zasadę współodpowiedzialności finansowej krajów Unii za ochronę przyrody. Reguluje zasady ustalania priorytetów i zasad finansowania najważniejszych działań ochronnych ze środków wspólnotowych. Nakazuje "tam gdzie państwa członkowskie uznają to za konieczne" promowanie takiego zagospodarowania terenów położonych pomiędzy terenami objętymi siecią, aby zachować ekologiczną spójność sieci. Dotyczy to przede wszystkim różnego typu korytarzy ekologicznych (np. dolin rzecznych), a także refugiów mogących stanowić obszary wyjściowe do przyszłej ekspansji gatunków (np. stawów czy wyspowych fragmentów zadrzewień o charakterze leśnym). Poza tym należy uwzględniać wpływ na obszary chronione w ramach sieci zarówno inwestycji położonych na tych obszarach, jak i poza nimi.

2. Ochrona gatunkowa. Postanowienia dotyczące ochrony gatunkowej są zbliżone do regulacji zawartych w Dyrektywie Ptasiej, tyle że obejmują większą grupę organizmów. Dyrektywa wprowadza główne zasady:

• ścisłej ochrony wybranych gatunków zwierząt - poza ptakami, chronionymi na podstawie Dyrektywy Ptasiej;
• ścisłej ochrony wybranych gatunków roślin;
• ochrony częściowej;
• dozwolonych metod pozyskiwania organizmów z gatunków objętych ochroną częściową;
• stosowania odstępstw (derogacji) od ochrony gatunkowej i kontroli ich wykorzystania - są one możliwe, podobnie jak w przypadku Dyrektywy Ptasiej, jedynie w przypadku zaistnienia co najmniej jednej z wymienionych na krótkiej liście sytuacji.

Lista warunków upoważniających do derogacji od ochrony gatunkowej jest krótsza o jeden punkt od podobnej listy z Dyrektywy Ptasiej, gdyż nie uwzględnia osobno zagrożeń dla ruchu powietrznego. Ze względu jednak na znacznie większą różnorodność organizmów, których dotyczy ta Dyrektywa, objętość znaczeniowa części z pozostałych 5 punktów jest nieco większa. Podobnie jednak jak w Dyrektywie Ptasiej, wprowadzanie odstępstw od ochrony musi być ściśle limitowane, odbywać się na dokładnie określonych zasadach i w precyzyjnie wyznaczonej skali, a państwa stosujące te derogacje są zobowiązane do przedstawiania co 2 lata raportu zawierającego nawet bardziej szczegółowe dane, niż wymagane w raporcie w ramach Dyrektywy Ptasiej. Reguluje takie sprawy jak raporty i udostępnianie informacji, badania naukowe, reintrodukcja gatunków zagrożonych i introdukcja gatunków obcych, zasady wprowadzania zmian w załącznikach oraz sprawy formalno-organizacyjne.

II. Natura 2000 w prawie polskim.

II.1. Wyznaczanie obszarów Natura 2000 w Polsce trwa od 2001 r. W wyniku tych prac wykazano, że w naszym kraju występuje 267 gatunków ptaków z zał. I Dyrektywy Ptasiej i regularnie występujących gatunków wędrownych.

Na polskiej liście siedlisk przyrodniczych i gatunków spełniających kryteria Dyrektywy Siedliskowej umieszczono:

• 76 typów siedlisk przyrodniczych, w tym 14 o znaczeniu priorytetowym;
• 46 gatunków roślin, w tym 10 o znaczeniu priorytetowym;
• 88 gatunków zwierząt, w tym 13 o znaczeniu priorytetowym.

W ramach projektu pt. "Wdrażanie koncepcji sieci Natura 2000 w Polsce", zrealizowanego przy udziale przedstawicieli regionalnych jednostek rządowych i samorządowych, organizacji pozarządowych, w marcu 2004 r. powstał wstępny projekt listy obszarów Natura 2000. Na liście tej umieszczono 420 obszary ( 18 % pow. kraju), w tym 141 Obszarów Specjalnej Ochrony (obejmujących 15 % pow. kraju, bez ostoi morskich) i 279 Specjalnych Obszarów Ochrony (obejmujących 10,4 % pow. kraju).

II.2 Obszary Natura 2000 są w Polsce wyznaczane na podstawie ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004r. (Dz.U. Nr 92, poz.880). Pierwszy etap prac nad wyznaczaniem sieci obszarów Natura 200 został już zrealizowany. Po uzgodnieniach i po zasięgnięciu opinii rad gmin, regionalnych zarządów gospodarki wodnej oraz regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych, powstał projekt krajowej listy obszarów Natura 2000. W maju 2004r. Rząd Polski przesłał do Komisji Europejskiej listę, na której umieszczono:

• 72 obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO), które zajmują powierzchnię 3 315 631 ha (w tym obszary lądowe 2 414 205 ha) co stanowi 7,8% powierzchni kraju. OSO zostały wyznaczone rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2004 r.;
• 184 proponowane specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO), które zajmują powierzchnię 1 135 327 ha, co stanowi 3,7% powierzchni kraju; z ogólnej liczby 184 obszarów 12 położonych jest w tzw. regionie alpejskim (obejmującym Karpaty), zaś 172 pozostałe obszary w tzw. regionie kontynentalnym.

Łącznie wytypowano 256 obszarów Natura 2000 w Polsce (w tym 8 obszarów specjalnej ochrony ptaków i specjalnych obszarów ochrony siedlisk mających wspólną granicę i powierzchnię). Łączna powierzchnia OSO i SOO obejmuje 2 910 155 ha, co stanowi 9,3% powierzchni kraju.

Ponad 62% powierzchni obszarów Natura 2000 pokrywa się z innymi formami ochrony przyrody. Rozmieszczenie obszarów Natura 2000 na terenie kraju nie jest równomierne, gdyż odzwierciedla występowanie zasobów przyrodniczych ważnych dla Wspólnoty.

Ostatecznie w 2008r.  wytypowano 141 obszary specjalnej ochrony ptaków oraz wysłano propozycje 364 obszarów ochrony siedlisk.

II.3 Akty wykonawcze do w/w ustawy o ochronie przyrody dotyczące tworzenia obszarów Natura 2000 na terenie Polski:

1. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA¹⁾z dnia 16 maja 2005 r.w sprawie typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt, wymagających ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000 Dz.U.05.94.795 określa typy siedlisk przyrodniczych oraz gatunki roślin i zwierząt, ze wskazaniem typów siedlisk przyrodniczych i gatunków o znaczeniu priorytetowym, wymagające ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000, oraz kryteria i sposoby wyboru reprezentatywnej liczby i powierzchni siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin i siedlisk zwierząt do ochrony w formie obszarów Natura 2000.

- Załącznik nr 1 do rozporządzenia określa typy siedlisk przyrodniczych, ze wskazaniem typów siedlisk przyrodniczych o znaczeniu priorytetowym, wymagające ochrony w formie wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000,

- Załącznik nr 2 do rozporządzenia określa gatunki roślin, ze wskazaniem gatunków roślin o znaczeniu priorytetowym, wymagające ochrony w formie wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000,

- Załącznik nr 3 do rozporządzenia określa gatunki zwierząt, z wyjątkiem gatunków ptaków, ze wskazaniem gatunków zwierząt o znaczeniu priorytetowym, wymagające ochrony w formie wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000.

2. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA z dnia 21 lipca 2004 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (Dz.U.04. Nr 229 poz.2313) określa nazwę, położenie administracyjne, obszar i mapę obszaru, cel i przedmiot ochrony oraz sprawującego nadzór nad obszarem.

3. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA z dnia 21 lipca 2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (Dz.U.07. Nr 179 poz.1275) określa nazwy, położenie administracyjne, obszary i mapy obszarów, cel i przedmiot ochrony oraz sprawującego nadzór nad obszarem określonych w w/w rozporzadzeniu.

4. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA z dnia 27 października 2008r. zmieniające rozporządzenie w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (Dz.U.08. Nr 198 poz.1226) określa aktualnie obowiązujące nazwy, położenie administracyjne, obszary i mapy obszarów, cel i przedmiot ochrony oraz sprawującego nadzór nad obszarem określonych w w/w rozporzadzeniu

II.4 Natura 2000 w procesie inwestycyjnym

Zgdonie z  USTAWą z dnia 3 października 2008 r. o udostępnieniu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. Nr 199 poz.1227) realizacja:

1) planowanego przedsięwzięcia mogącego zawsze lub potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko, określonych do czasu wydania nowego rozporządzenia w ROZPORZĄDZENIU RADY MINISTRÓW z dnia 9 listopada 2004 r. w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięcia do sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko (Dz.U.04.257.2573 z póź. zm.),

2) planowanego przedsięwzięcia innego niż określone wyżej, które nie jest bezpośrednio związane z ochroną obszaru Natura 2000 lub nie wynika z tej ochrony, jeżeli może ono znacząco oddziaływać na ten obszar

- jest dopuszczalna wyłącznie po uzyskaniu od decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia. W ramach postępowania przeprowadzanego w celu jej uzyskania przeprowadza się postępowanie w sprawie oceny oddziaływania na środowisko przy udziale Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.

3) Zgodność planu rolno środowiskowego prowadzonego gospodarstwa rolnego z założeniami planu ochrony obszaru Natura 2000.

II.6 Standardowy Formularz Danych dla obszarów specjalnej ochrony ptaków (OSO), dla obszarów spełniających kryteria obszarów o znaczeniu wspólnotowym (OZW) i dla specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOO) – jako instrument identyfikacji sposobu ochrony wyznaczonych obszarów .

III. Natura 2000 na terenie Powiatu Biłgorajskiego:

III.1. Obszary OSO – obszary specjalnej ochrony ptaków:

Na terenie powiatu biłgorajskiego rozporządzeniem MINISTRA ŚRODOWISKA z dnia 5 września 2007r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 zostały wyznaczone następujące obszary specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 pod nazwą:

1)  Lasy Janowskie (kod obszaru PLB060005), obejmujące obszar 60.235,8 ha, w tym: na terenie Powiatu Biłgorajskiego 471,4 ha, na terenie gmin: Biłgoraj (54,6 ha), Frampol (416,8 ha),

2) Puszcza Solska (kod obszaru PLB060008), obejmująca obszar 79.349,1 ha, w tym na terenie Powiatu Biłgorajskiego 58.509,3 ha położonych na terenie gmin: Biłgoraj - gmina wiejska (17.829,3 ha), Biłgoraj - gmina miejska (259,4 ha), Aleksandrów (5.428,3 ha), Frampol (3.247,7 ha), Józefów (3.811,3 ha), Księżpol (3.945,8 ha), Łukowa (9.942,2 ha), Obsza (3.338,4 ha), Tereszpol (10.706,9 ha)

3) Roztocze (kod obszaru PLB060012) obejmujący obszar 103.503,3 ha w tym na obdszarze Powiatu Biłgorajskiego 11.571,1 ha na terenie gminy Tereszpol – 2.728,6 ha, Józefów – 8.842,5 ha.

Razem obszary specjalnej ochrony ptasiej (OSO) na terenie Powiatu Biłgorajskiego obejmują 70.551,8 ha co stanowi ok. 40% powierzchni powiatu.

III.2 Obszary SOO – specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO) przesłane przez Polskę do Komisji Europejskiej:

1. PLH060017 Roztocze Środkowe – gminy Józefów, Tereszpol
2. PLH060031 Uroczyska Lasów Janowskich – gmina Biłgoraj
3. PLH060034 Uroczyska Puszczy Solskiej – gminy Frampol, Biłgoraj, Józefów, Łukowa, Obsza, Tereszpol,
4. PLH060040 Dolina Łętowni - gmina Turobin.

Planowane obszary Natura 2000 na terenie Powiatu Biłgorajskiego:

1. PLH060050 Dolina Dolnej Tanwi

2. Guzówka