Rolnictwo i Leśnictwo (stan na 2009r.)

Bardzo dobre warunki glebowe sprzyjają rolnictwu, jego rozwojowi w kierunku najbardziej wymagających upraw. Korzystne elementy klimatu jak nasłonecznienie wyróżniają go na tle Polski. Średnie miesięczne temperatury w okresie wegetacyjnym i jego długość pozwalają na uprawę większości roślin uprawianych w Polsce. Dość dobre warunki glebowe w północnej i częściowo południowej części powiatu sprzyjają rolnictwu, jego rozwojowi w kierunku najbardziej wymagających upraw (pszenica, buraki cukrowe). Część środkowa powiatu (Równina Biłgorajska) posiada słabsze warunki glebowe. Korzystne elementy klimatu jak nasłonecznienie wyróżniają go na tle Polski. Średnie miesięczne temperatury w okresie wegetacyjnym i jego długość pozwalają na uprawę większości roślin uprawianych w Polsce.

Różnorodność krajobrazu i podłoża, wynikająca z położenia powiatu w obrębie trzech odrębnych, różniących się między sobą regionów na całkowitej powierzchni powiatu 1 678 km² (167 779 ha), powoduje wyraźne zróżnicowanie gleb pod względem ich typów i jakości.

Najżyźniejsze gleby (klasy II - III), wykształcone na lessach, występują w obrębie gmin leżących na terenie Wyżyny Lubelskiej i Roztocza (gm. Turobin, Goraj, Frampol).

Wśród typów gleb występujących na Wyżynie Lubelskiej należy wymienić przede wszystkim gleby brunatne zajmujące stosunkowo dużą powierzchnię, które na obszarach lessowych powstały w znacznej mierze ze zniszczenia istniejących tam dawniej czarnoziemów, zaliczanych do I klasy bonitacyjnej obecnie występujące zwartymi płatami jedynie na terenie gm. Turobin i obejmujące zaledwie 0,01 % ogólnej powierzchni powiatu. Pośród gleb brunatnych występują niewielkimi płatami rędziny i mniej żyzne gleby bielicowe, a w najniżej położonych obszarach Padołu Zamojskiego występują czarne ziemie i gleby bagienne.

Największą powierzchnie w części roztoczańskiej powiatu zajmują gleby brunatne i bielicowe wytworzone z lessów.

Bielice wytworzyły się w wyniku procesu bielicowania, polegającego na  wymywaniu przez przesiąkającą wodę opadową różnych związków (żelaza, wapnia) z górnych warstw gleby i wmywaniu ich do głębszych. Wyługowanie związków zasadowych powoduje silne zakwaszenie górnych poziomów gleby. W obrębie gmin Turobin, Goraj, Frampol i Tereszpol przeważają gleby bielicowe wytworzone z lessu, które są dość żyzne i posiadają dobre właściwości wodne i powietrzne. Umożliwia to uprawę wielu cennych roślin, dlategoteż większy areał tych gleb zajęty jest pod uprawę roli. Mniejszą część gmin roztoczańskich obejmują gleby bielicowe wytworzone z piasków., których żyzność jest mniejsza i w związku z tym porośnięte są na dużych obszarach przez borowe zbiorowiska leśne. W sąsiedztwie gleb bielicowych na nieco większej powierzchni występują gleby brunatne wytworzone z lessów. Wartość produkcujna tych gleb jest o wiele wyższa niż bielicowych, stąd wykorzystywane są przede wszystkim pod uprawę roli. Stosunkowo małą powierzchnię na tym terenie zajmują rędziny kredowe i trzeciorzędowe, które koncentrują się głównie w okolicy Józefowa. Na rędzinach tych występują grabowe zbiorowiska leśne, a ponadto dość duży ich obszar zajęty jest pod uprawę roli.        W dolinach rzecznych i lekkich zagłębieniach terenowych wykształciły się różnego rodzaju gleby bagienne, Cechujące się nadmierną wilgotnością i miejscami niezbyt korzystnymi warunkami przewietrzania. Z glebami tymi zwiazane są zbiorowiska leśne, łąkowe i torfowiskowe. W dolinach niektórych rzek (Por i Biała Łada) wytworzyły się mady, które powstały z osadów  naniesionych w czasie powodzi          i wylewów rzek. Wypełniają one również zagłębienia bezodpływoe i doliny. Wartość użytkowa tych gleb jest różna, w większości przypadków zajęte są one przez zbiorowiska łąkowe.

Najsłabsze gleby (kl. IV - VI) występują głównie w obrębie terenów nizinnych (Kotlina Sandomierska), są to przede wszystkim gleby bielicowe wytworzone na piaskach i glinach, których wartość użytkowa jest różna i zależy od skały macieżystej, typu występującej na niej roslinności, poziomu wody gruntowej i sposobu uprawy, są mniej żyzne od występujących na Roztoczu gleb bielicowych wytworzonych na lessach. Obok nich na dużych obszarach występują gleby brunatne właściwe, oraz gleby brunatne wyługowane i kwaśne wytworzone na piaskach i glinach o dość niskich wartościach produkcyjnych. Mniejszy obszar zajmują czarne ziemie zajmujące tereny niżej położone, oraz mady, gleby murszowo - mineralne i murszowate, które ukształtowały się w dolinach rzecznych i na ternach podmokłych.

W stosunku do ogólnej powierzchni gruntów ornych powiatu biłgorajskiego największy udział stanowią gleby w klasach bonitacyjnych III i IV i wynoszą razem 71,6 %. Gleby w klasach V i VI stanowią odpowiednio 17,0 % i 9,6 %, a w II klasie bonitacyjnej 1,8 % ogólnej powierzchni gruntów ornych powiatu.

Powierzchnia gleb rozwiniętych na lessach, położonych w obrębie obszarów bogato urzeźbionych (Roztocze, Wyżyna Lubelska) stale się kurczy w wyniku działania intensywnej erozji i denudacji, które to procesy stanowią główną przyczynę stałego ubytku substancji glebowej, a przede wszystkim próchnicy. Rozwojowi tych procesów, obok nieuregulowanych warunków wodnych i wykarczowania lasów, sprzyja również współczesny system mechanicznej uprawy, a zwłaszcza stosowanie ciężkich narzędzi i maszyn rolniczych, głęboka orka oraz niszczenia miedz i skarb hamujących spłukiwanie. Duże spadki utrudniają nie tylko prace polowe, ale także sprzyjają zjawisku erozji wodnej prowadzącej do degradacji gleb i ich wartości produkcyjnej dla rolnictwa. Walka z denudacją gleb, obok problemów z dziedziny gospodarki wodnej i leśnej, obejmuje więc także zagadnienia z dziedziny techniki upraw.

Obszary gmin, które znajdują się w obrębie Kotliny Sandomierskiej narażone są na erozję wietrzną. Najbardziej zagrożone są wylesione tereny zbudowane z piasków luźnych i murszów.

Ważnym czynnikiem umożliwiającym rozwój rolnictwa są warunki wodne występujące w profilu glebowym. W przypadku powiatu biłgorajskiego regulacja stosunków wodnych w glebie objęła blisko 32,5 % użytków rolnych - 30 797 ha, gdy
w całym województwie lubelskim - 66%. Można uznać, że pod tym względem sytuacja jest dość dobra. Długość rowów melioracyjnych w powiecie dochodzi do 10 820 km., z czego 45% wymaga gruntownej konserwacji.

Warunki klimatyczne powiatu sprzyjają gospodarce rolnej, czego przykładem jest długość okresu wegetacji roślin 205 - 210 dni, co pozwala na uprawę wszystkich roślin typowych dla naszej strefy klimatycznej. Opady rozkładają się od 550 do 700 mm, w zależności od hipsometrii, na Roztoczu największe, w kierunku południowym w głąb Kotliny Sandomierskiej maleją.

Gospodarstwa indywidualne w powiecie biłgorajskim.

Dominującą formą własności ziemi w powiecie biłgorajskim jest sektor prywatny. W jego zasobach znajduje się 78 % ziemi. Użytki rolne stanowią 92,6 % własności prywatnej. Na terenie powiatu funkcjonuje 17 482 gospodarstw indywidualnych o średniej powierzchni użytków rolnych 5,3 ha.

Ponad połowę gospodarstw (60,06 %) stanowią gospodarstwa bardzo małe
o powierzchni 1 - 5 ha, gospodarstwa średnie 5 - 15 ha stanowią 37,2 %, resztę stanowią gospodarstwa powyżej 15 ha.

Tabela 1. Liczba gospodarstw rolnych według grup obszarowych powierzchni użytków rolnych w powiecie (GUS 2002r.)

Charakterystyczną cechą gospodarstw w powiecie jest ich niekorzystny rozłóg, tzw. “szachownica pól”.

Na jedno gospodarstwo rolne średnio przypada 4,7 działki, o średniej powierzchni 1,4 ha, a średnia odległość najdalej położonej działki od siedliska wynosi 3,8 km.

Wykres nr 2. Struktura gospodarstw według działek.

Duży udział gospodarstw małych (1 - 7 ha) 76,4 %, szachownica pól, oraz duża odległość działek od siedlisk gospodarstw podraża koszty produkcji nie daje szans na rozwój produkcji towarowej.

Środki techniczne gospodarstw indywidualnych w powiecie biłgorajskim.

Tabela nr 2.Wyposażenie gospodarstw rolnych w sprzęt rolniczy.

Wyposażenie gospodarstw w maszyny rolnicze tj. kombajny zbożowe i inne jest podobne jak w kraju, a niejednokrotnie je przewyższa. Należy jednak zaznaczyć, że duży odsetek tych maszyn jest mocno wyeksploatowany. Często sprowadzany sprzęt (np. kombajny zbożowe) z krajów Unii Europejskiej jest przestarzały, mało wydajny i mocno wyeksploatowany. Wiele krajowych maszyn wyprodukowanych nawet  w latach 90-tych jest technologicznie przestarzałych i nie spełnia kryteriów wymaganych przez nowoczesne rolnictwo. Ocenia się, że ponad 60 % opryskiwaczy ciągnikowych nie spełnia warunków bezpiecznego stosowania chemicznych środków ochrony roślin. W  powiecie  biłgorajskim  badania  opryskiwaczy  prowadzone  są  w  dwóch  punktach – Bukowina,  gmina  Biszcza  i  Nowy Dwór,  gmina  Turobin.

Użytki rolne w powiecie biłgorajskim.

Ogólna powierzchnia gruntów powiatu biłgorajskiego wynosi 168 110 ha.
W strukturze użytkowania ziemi przeważają użytki rolne, które w ogólnej powierzchni stanowią 43%. Charakterystyczną cechą powiatu jest duża lesistość 39 %(w woj. lubelskim 22,25%)

Wśród użytków rolnych dominują grunty orne, które zajmują 72 036 ha, trwałe użytki zielone (także pastwiska) stanowią 12%.

Wykres nr 3. Struktura użytków rolnych.

Użytkowanie ziemi w powiecie, oraz strukturę użytków według gmin przedstawiają poniższe tabele:

Tabela nr 3. Użytkowanie gruntów w powiecie biłgorajskim (GUS 2008r.).

Powierzchnia i użytkowanie gruntów w 2002 r.

Produkcja roślinna

Produkcja rolnicza w powiecie biłgorajskim ma charakter wielokierunkowy, mało wyspecjalizowany. Blisko 100 % gospodarstw powiatu uprawia zboża, ponad 90 % pszenicę i ziemniaki, ponad 80 % gospodarstw hoduje trzodę chlewną i blisko 70 % bydło. W globalnej produkcji rolniczej powiatu wyższy jest udział produkcji roślinnej.

Spadek opłacalności produkcji rolnej w ostatnich latach spowodował ograniczenie wykorzystania użytków rolnych. Nastąpiły też zmiany w strukturze zasiewów. Wzrósł udział upraw zbożowych przy spadku upraw ziemniaków oraz upraw pastewnych.

Tabela nr 4. Powierzchnia zasiewów zbóż ogółem w powiecie biłgorajskim (GUS 2002r.).

W strukturze zasiewów dominują zboża, których udział wynosi 76,1 %. Największy obszar w uprawach zbożowych zajmuje pszenica, ale ze względu na słabe gleby duże areały zajmują: żyto i owies. Ważną rośliną ze względu na dochodowość jest gryka, której na terenie powiatu uprawia się ponad 4 tyś. ha.   najwięcej  uprawia  się  w  gminach Biszcza, Tarnogród i Potok Górny.

Nastąpił spadek uprawy ziemniaków. Mimo dużej tradycji, oraz sprzyjających warunków klimatyczno - glebowych obserwuje się dalszą tendencję spadkową. Główną przyczyną jest brak możliwości zbytu, oraz zmiana w technologii żywienia trzody chlewnej. W latach poprzednich ziemniaki stanowiły podstawową paszę dla tych zwierząt.

W związku z trudnościami w kontraktacji oraz spadkiem opłacalności zmniejszyła się uprawa buraków cukrowych. Ze względu na słabe gleby, brak tradycji, oraz dużą odległość od cukrowni uprawa ta właściwie nigdy nie stanowiła dużego udziału w dochodach rolników powiatu (poza gminą Turobin).

Wśród roślin przemysłowych dotychczas najbardziej dochodową rośliną jest tytoń. W ostatnich latach nastąpił spadek powierzchni uprawy tytoniu, oraz opłacalności, czego głównymi przyczynami były:

• monopolizacja rynku przez firmę Universal Leaf Tobacco Poland, Philips Morris,
  
• import taniego tytoniu spoza granic kraju,
• przemyt papierosów zza wschodniej granicy,
• zmniejszenie obowiązku udziału rodzimego tytoniu w papierosach krajowych.

Plantatorzy  tytoniu  otrzymują  z  ARiMR  dopłaty JPO  do  uprawy  tytoniu, duża  część  plantatorów  tytoniu  z  powiatu  biłgorajskiego   zrzeszona  jest  w  trzech  grupach  producenckich  które  funkcjonują   w  Biłgoraju,  Łukowej  i  producenci  tytoniu  z  gminy  Potok Górny  zrzeszeni  są  w  grupie  producenckiej  w  Leżajsku.

Brak zapotrzebowania ze strony przemysłu spowodowało znaczne ograniczenie powierzchni uprawy roślin włóknistych, które w przeszłości stanowiły poważne źródło dochodów rolników powiatu.

Produkcja sadownicza, nie licząc krzewów jagodowych, na terenie powiatu biłgorajskiego zajmuje niewielki procent powierzchni uprawnej. Krzewy jagodowe, szczególnie porzeczka czarna, maliny i truskawki, dla wielu gospodarstw stanowią poważne źródło dochodu. Jednakże niestabilna koniunktura na te owoce, spowodowana uzależnieniem popytu od eksportu do krajów Unii Europejskiej i niezorganizowanym systemem skupu, powoduje, że większość plantacji jest małych, zaniedbanych, o małej wydajności. Powierzchnia uprawy krzewów jagodowych ulega silnym  wahaniom   (w zależności od ceny owoców w latach poprzednich).

Producenci  owoców  i  warzyw  z  okolic  Frampola  zrzeszeni  są  w  grupie  producentów   we  Frampolu.

Tabela nr 5. Powierzchnia uprawy krzewów owocowych i plantacji jagodowych
w sadach oraz truskawek (GUS 2002 r.).

Uzyskiwane plony zbóż, upraw okopowych, czy krzewów jagodowych porównywalne są do średniej województwa. W okresie ostatnich lat nie obserwuje się istotnych zmian w plonach roślin (spadki i wzrosty), powodowane są głównie zmiennymi warunkami klimatycznymi w poszczególnych latach (temperatura, opady), oraz czynnikami ekonomicznymi, tj. mniejszymi nakładami na nawożenie mineralne.

Na terenie powiatu biłgorajskiego w 2003 roku rolnicy stosowali środki na powierzchni roboczej 97 tyś. ha obejmując ochroną ponad 75,8 tyś ha upraw rolniczych.
W porównaniu z 2002 rokiem nastąpił znaczny spadek zużycia preparatów. Zaopatrzenie w środki ochrony roślin było pełne, a wybór asortymentów bardzo szeroki. Poprawiła się również jakość produktów rolniczych, w związku z wymaganiami stawianymi przez przemysł i konsumentów.

Produkcja zwierzęca

W powiecie biłgorajskim produkcja zwierzęca jest kierunkiem towarzyszącym produkcji roślinnej. Dominuje chów trzody chlewnej oraz bydła. Na przestrzeni ostatnich lat nastąpił spadek pogłowia bydła, owiec i koni, natomiast pogłowie trzody chlewnej ulega cyklicznym wahaniom, po tendencji wzrostowej następuje spadek. Spowodowane jest to małą opłacalnością i spadkiem popytu. Mimo to, północne gminy powiatu jak gm. Goraj, Frampol, a w południowej części gmina Biszcza posiadają dobry materiał hodowlany do produkcji trzody chlewnej.

Pogłowie bydła według spisu rolnego (2002 r.) - wynosiło 23 696 sztuk bydła, w tym 16 318 szt. krów, co stanowi 68.86% pogłowia bydła.

Pogłowie trzody chlewnej wynosiło w 2002 r. 64 990 szt., w tym 8 254 szt. loch, co stanowiło 12,7 % pogłowia trzody. Zarówno pogłowie bydła jak i trzody chlewnej wykazuje tendencję spadkową.

Produkcja towarowa.

Produkcja towarowa określa stopień powiązania gospodarstw rolnych z rynkiem. W powiecie biłgorajskim blisko 95 % produkcji towarowej przypada na gospodarstwa indywidualne. Biorąc pod uwagę strukturę agrarną powiatu, potwierdza się tezę o małej rentowności małych gospodarstw.

W powiecie jest duże zróżnicowanie towarowości gospodarstw w poszczególnych gminach. Największą towarowością wykazują się gospodarstwa w gminie Łukowa, Obsza, Potok Górny, Tarnogród, najniższe w gminach Tereszpol i Biłgoraj. Z analizy wynika, że o wysokiej towarowości gospodarstw decyduje nie tylko jakość gleb (Potok Górny, Łukowa gleby słabe i średnie), a przede wszystkim wielkość gospodarstw, oraz wysoka specjalizacja w uprawie roślin dochodowych, w tym wypadku tytoniu, którego technologia uprawy i produkcji surowca w tych gminach stoi na bardzo wysokim poziomie.

Najbardziej dochodowymi uprawami w powiecie są tytoń i krzewy jagodowe:

Tabela nr 6. Dochód z 1 ha według poszczególnych produktów (2004 r. – ODR Biłgoraj).

Barierą w organizacji rynku rolnego jest rozdrobnienie obrotu produktami. Brakuje ścisłych powiązań pomiędzy producentami rolnymi, a przedsiębiorstwami przemysłu rolno - spożywczego. Po upadku gminnych spółdzielni, które w zdecydowanej większości organizowały rynek rolny, rolę tą przejęły podmioty prywatne, często nastawione wyłącznie na osiągnięcie wysokiego zysku.

Na terenie powiatu biłgorajskiego w sezonie skupuje się od 25 - 27 tyś. ton zbóż (głównie pszenicy i żyta). Skupem zajmują się głównie młyny przemysłowe.
Do największych należą młyny w Tarnogrodzie i Jarosławiu (Kapka), w Zagrodach – gm. Goraj (Muda), w Zagumniu – gm. Biłgoraj (Jargieło), oraz inne mniejsze podmioty. Ponadto sporą część zboża skupują kupcy spoza powiatu.

Na terenie powiatu, mimo dużej produkcji, praktycznie nie istnieje rynek ziemniaczany. Ziemniaki przeznaczane są głównie na spasanie przez trzodę chlewną, konsumpcję własną, oraz zaopatrzenie ludności miejskiej. Niewielkie ilości sprzedawane są dla przemysłu poza granice powiatu.

Skup tytoniu zmonopolizowany został przez firmę Universal Leaf Tobacco Poland oraz Firmę Philips Morris.

Tabela nr 7. Wykaz większych podmiotów gospodarczych zajmujących się skupem produktów rolnych.

Praktycznie niezorganizowany jest skup owoców krzewów jagodowych (porzeczki, malin, truskawek). Wykorzystują to różne podmioty (pośrednicy), często powstający na czas zbiorów, które przechwytują większą część dochodów.

Brak na terenie powiatu mleczarni, oraz zaostrzenie w ostatnim okresie wymagań jakościowych w stosunku do mleka, spowodowały dalszy spadek skupu.
Na terenie powiatu skup mleka prowadzi:

• Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Krasnymstawie (gminy północne: Turobin, Frampol, Goraj),
• OSM Stalowa Wola (gminy zachodnie).

W pozostałych gminach prowadzą inne podmioty skupujące. Większość produkowanego w tych gminach mleka przeznaczona jest na bezpośrednie spożycie.

Skupem trzody chlewnej na terenie powiatu prowadzą głównie miejscowe prywatne zakłady masarskie oraz duże zakłady mięsne spoza powiatu.

Leśnictwo

Szatę roślinną powiatu biłgorajskiego cechuje:

• jedna z najwyższych w województwie lubelskim lesistość,
• wysoki stopień zachowania walorów szaty roślinnej lasów,
• niewielka powierzchnia naturalnych zbiorowisk nieleśnych lądowych i minimalna wodnych.

Na szatę roślinną omawianego obszaru składają się lasy i obszary leśne, które obejmują powierzchnię 64 911 ha, co stanowi 38,69 % ogólnej powierzchni powiatu biłgorajskiego. 32 942 ha (50,4 %) jest własnością Skarbu Państwa, lasy prywatne zajmują powierzchnię 30 962 ha (48,3 %) oraz inne 706 ha (1,3%).

Są one zróżnicowane pod względem rozmieszczenia, wielkości kompleksów leśnych, a także różnią się składem gatunkowym i wiekowym oraz siedliskowy. Przestrzenne rozmieszczenie lasów jest nierównomierne. Ponad 50% koncentruje się w gminach: Tereszpol, Biłgoraj i Józefów. W składzie gatunkowym wszystkich lasów dominuje sosna, która zajmuje ponad 50% powierzchni lasów.

W zakresie gospodarki leśnej na terenie powiatu prowadzone są działania w zakresie pozyskiwania nowych powierzchni leśnych. Na mocy ustawy z dnia 8 czerwca 2001r o przeznaczeniu gruntów rolnych do zalesienia (Dz. U.  z 2001 r. Nr 73 poz. 764 z późn. zm.) były realizowane przez Starostwo Powiatowe w Biłgoraju w latach 2002-2003 zalesienia gruntów porolnych. W tym okresie zostało zalesionych łącznie 97,84 ha gruntów porolnych z czego 33,79 ha w 2002r i 64,05 ha w 2003r.

We współpracy z właściwymi nadleśnictwami prowadzone są również zalesiania gruntów w ramach dotacji z Funduszu Leśnego. Jest to dotacja w postaci sadzonki przekazywanej rolnikom na zalesianie gruntów słabych, przeznaczonych do zalesienia w planie zagospodarowania przestrzennego gminy właściwej ze względu na ich położenie. Rolnik nie otrzymuje jednak żadnych środków finansowych na ochronę i pielęgnację założonej uprawy.

W ramach dotacji z Funduszu Leśnego w roku 2004 zostało zalesionych 31,71 ha gruntów porolnych. Natomiast w 2005r. zostało zalesionych 4,73 ha gruntów porolnych. Wykonano również odnowienia powierzchni leśnych (pozrębowe) na następujących powierzchniach przez właścicieli 26,80 ha oraz naturalnie 15,45 ha.

Marek Konopka